Lễ Hội Gầu Tào: Khám Phá Nét Đẹp Văn Hóa Tâm Linh Đặc Sắc Của Người Mông

Xuân về trên rẻo cao Tây Bắc không chỉ làm say lòng lữ khách bởi sắc hồng mộng mơ của hoa đào hay sắc trắng tinh khôi của bạt ngàn hoa mận, mà còn bừng sáng bởi những âm thanh rộn rã và sắc màu rực rỡ từ lễ hội Gầu Tào. Đối với những ai trót say mê vẻ đẹp nguyên bản của văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số, chắc chắn không thể bỏ qua sự kiện văn hóa lớn nhất trong năm này của người Mông. Không chỉ đơn thuần là một dịp vui chơi giải trí những ngày đầu năm mới, lễ hội Gầu Tào còn là một không gian văn hóa tâm linh vô cùng thiêng liêng. Đây là nơi đồng bào gửi gắm những khát vọng ngàn đời về một cuộc sống bình an, con cháu sum vầy, sức khỏe dồi dào và mùa màng bội thu.

Vậy điều gì đã làm nên sức hút mãnh liệt của di sản văn hóa phi vật thể này? Hãy cùng bước vào một hành trình khám phá chi tiết và toàn diện nhất về lễ hội Gầu Tào, từ cội nguồn lịch sử, ý nghĩa của những nghi thức đậm chất huyền bí cho đến sự sôi động của phần hội qua bài viết dưới đây

Lễ hội Gầu Tào là gì? Tìm hiểu không gian văn hóa mùa xuân của người Mông

Nhắc đến văn hóa Tây Bắc, sẽ là một thiếu sót lớn nếu bỏ qua những lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc. Trong đó, lễ hội Gầu Tào được xem là viên ngọc sáng, là trái tim trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Mông.

Ý nghĩa tên gọi của lễ hội Gầu Tào

Trong tiếng Mông, "Gầu Tào" (hay còn được phiên âm là Tsang hâur tox) mang ý nghĩa là "chơi ngoài trời", "hội chơi đồi" hay "chơi núi mùa xuân". Ở một số địa phương khác, sự kiện này còn được biết đến với tên gọi là "Say Sán" (nghĩa là đạp núi). Đúng như tên gọi của mình, địa điểm tổ chức sự kiện luôn là những bãi đất rộng lớn, bằng phẳng nằm trên các quả đồi hoặc triền núi cao, nơi con người có thể giao hòa trọn vẹn với thiên nhiên, đất trời.

Hiện nay, lễ hội Gầu Tào được cộng đồng người Mông gìn giữ và tổ chức rầm rộ tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai (đặc biệt tại Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn), Yên Bái, Lai Châu, Hà Giang và Hòa Bình.

Thời gian tổ chức lễ hội Gầu Tào diễn ra khi nào?

Không có một ngày cố định cứng nhắc cho tất cả các bản làng, nhưng thông thường, lễ hội Gầu Tào sẽ được mở vào khoảng từ ngày mồng 1 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Tùy thuộc vào điều kiện và quy mô, nếu hội được tổ chức 3 năm liền thì mỗi năm sẽ kéo dài trong 3 ngày; còn nếu gộp lại tổ chức một lần cho cả 3 năm thì hội sẽ diễn ra tưng bừng suốt 9 ngày đêm liên tục.

Nguồn gốc sâu xa và ý nghĩa tâm linh của lễ hội Gầu Tào

Đằng sau không khí nhộn nhịp, cội nguồn của lễ hội Gầu Tào lại bắt nguồn từ những câu chuyện rất đời thường và mang đậm tính nhân văn của người bản địa.

Lịch sử hình thành: Gắn liền với tục cầu tự và cầu mệnh

Theo truyền thuyết và ghi chép từ Cục Di sản văn hóa, ban đầu, lễ hội Gầu Tào không phải là lễ hội chung của toàn cộng đồng mà mang tính chất gia đình, gắn liền với hai mục đích chính:

• Hội cầu phúc (cầu tự): Khi một cặp vợ chồng kết hôn đã lâu mà chưa có con, hoặc sinh con một bề (chỉ có con trai hoặc chỉ có con gái), người chồng sẽ lên đồi cao khấn vái thần linh, hoặc nhờ thầy cúng bói xin mở hội để cầu mong gia đình sớm có thêm thành viên mới. Khi ước nguyện thành hiện thực, gia đình sẽ tổ chức lễ tạ ơn.

• Hội cầu mệnh: Dành cho những gia đình gặp nhiều xui xẻo, có người ốm đau bệnh tật triền miên, con cái ốm yếu, hoặc mùa màng thất bát, vật nuôi lụi tàn. Gia chủ sẽ xin mở hội để cầu xin các vị thần linh xua đuổi tà ma, ban lại sức khỏe, bình an và sinh khí cho gia đình.

Ý nghĩa gắn kết cộng đồng và bảo tồn di sản

Theo dòng chảy của thời gian, từ một nghi lễ mang tính cá nhân của một gia đình hay một dòng họ, lễ hội Gầu Tào đã dần phát triển và vươn mình trở thành sự kiện văn hóa chung của cả cộng đồng làng bản.

Quả đồi diễn ra lễ hội được người Mông quan niệm là nơi tượng trưng cho phúc mệnh của cả bản làng. Phía trước trũng xuống để hứng lộc, phía sau là những ngọn đồi vươn cao tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở, con cái tài giỏi hơn cha mẹ. Sự kiện này chính là sợi dây vô hình liên kết các gia đình, các thế hệ, giúp họ thắt chặt tình đoàn kết, cùng nhau hướng về cội nguồn và bảo tồn những giá trị di sản văn hóa dân tộc truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Khám phá phần Lễ: Sự trang nghiêm và nghi thức dựng cây nêu thiêng liêng

Một lễ hội Gầu Tào truyền thống luôn được chia làm hai phần rõ rệt: Phần lễ trang nghiêm và phần hội rộn rã. Phần lễ là lúc con người thể hiện sự tôn kính tuyệt đối với đấng siêu nhiên.

Nghi thức chọn và dựng cây nêu – Linh hồn của lễ hội Gầu Tào

Bạn không thể nói về lễ hội Gầu Tào của người Mông mà không nhắc đến cây nêu (tiếng Mông gọi là Sung lùng trử). Đây được xem là trục vũ trụ, là chiếc cầu nối linh thiêng giữa trời và đất để truyền tải lời nguyện cầu của con người đến các vị thần.

Việc chọn tre làm cây nêu đòi hỏi sự tỉ mỉ cực kỳ cao:

• Đó phải là một cây tre mai (hoặc vầu) thật thẳng, gióng đều, vỏ xanh bóng, không bị sâu bệnh.

• Đặc biệt, phần ngọn cây phải còn nguyên vẹn cành lá tượng trưng cho bờm rồng, và thân cây trơ ra các lóng xanh bóng tượng trưng cho mình rồng.

• Khi dựng lên giữa bãi đất trống, ngọn cây nêu bắt buộc phải vươn về hướng Đông – hướng mặt trời mọc, biểu tượng cho sự sinh sôi, nảy nở và khát vọng vươn lên mãnh liệt từ vùng đất sỏi đá.

Ngay từ cuối tháng Chạp, lễ dựng cây nêu đã được tiến hành để báo hiệu cho bà con khắp các bản làng gần xa biết rằng năm nay tại đây sẽ diễn ra lễ hội. Trên ngọn nêu thường được treo thêm bầu rượu, dải vải đỏ và những dải giấy màu để xua đuổi tà ma, nghênh đón luồng sinh khí tốt lành.

Lễ cúng khai hội và tạ ơn thần linh đất trời

Dưới chân cây nêu, gia chủ hoặc ban tổ chức sẽ bày biện bàn lễ vật gồm có thủ lợn (hoặc nguyên con lợn), gà luộc, xôi, rượu ngô, hương nến và tiền mã. Thầy cúng (thầy mo) sẽ là người đại diện thực hiện nghi thức.

Bằng những câu chú mỹ miều, những từ ngữ thanh cao (gọi là pàng lỳ), thầy cúng sẽ đi ngược chiều kim đồng hồ 3 vòng, sau đó đi thuận chiều 3 vòng quanh gốc nêu. Vừa đi thầy vừa ngân vang bài khấn báo cáo thần núi, thần sông, thần đất, thần trời về việc gia chủ hoặc bản làng tổ chức tạ ơn, đồng thời cầu xin một năm mới mưa thuận gió hòa, người người khỏe mạnh, vật nuôi đầy chuồng. Không khí lúc này vô cùng linh thiêng và trầm mặc, thể hiện đức tin thuần phác của đồng bào vùng cao.

Tưng bừng phần Hội: Bản hòa ca rộn rã giữa non cao Tây Bắc

Ngay sau khi phần lễ kết thúc, không khí trang nghiêm lập tức nhường chỗ cho sự bùng nổ của phần hội. Đây là lúc lễ hội Gầu Tào phô diễn hết vẻ đẹp rực rỡ và tràn đầy sức sống của mình.

Say đắm những điệu múa khèn Mông và khúc hát giao duyên

Tiếng khèn Mông dặt dìu, vang vọng khắp các triền đồi chính là thứ âm nhạc "đặc sản" không thể thiếu. Những chàng trai Mông khỏe mạnh, tài hoa trong bộ trang phục truyền thống vừa thổi khèn, vừa thể hiện những điệu nhảy uyển chuyển, xoay vòng quanh gốc nêu. Tiếng khèn không chỉ là nhạc cụ, mà còn là lời tự tình, là phương tiện để các chàng trai thể hiện sức mạnh và tán tỉnh các cô gái.

Bên cạnh đó, các cuộc hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ cũng kéo dài thâu đêm suốt sáng. Lời ca bổng trầm như gửi gắm biết bao nỗi niềm lưu luyến, để rồi từ chính không gian lễ hội Gầu Tào này, đã có biết bao đôi lứa bén duyên và nên vợ nên chồng.

Sôi động với các trò chơi dân gian truyền thống

Sức hút của lễ hội đối với cả người bản địa lẫn khách du lịch Tây Bắc còn nằm ở chuỗi các trò chơi dân gian mang đậm tinh thần thượng võ và sự khéo léo:

• Ném pao: Quả pao tròn xoe, sặc sỡ được các thiếu nữ Mông ném qua ném lại cùng các chàng trai. Ánh mắt trao nhau qua đường bay của quả pao chính là cách họ tìm hiểu nhau đầy tế nhị.

• Đánh quay (đánh cù): Sân chơi dành riêng cho sự mạnh mẽ của nam giới, những cú bổ quay chuẩn xác thể hiện sự dũng mãnh và đôi tay khéo léo.

• Leo cây nêu: Một thử thách đầy khó khăn nhưng cực kỳ phấn khích. Người chiến thắng leo được lên ngọn cây nêu sẽ lấy được bầu rượu và nhận được sự tán thưởng nồng nhiệt từ đám đông.

• Đẩy gậy, kéo co, bịt mắt bắt lợn: Những trò chơi đề cao tính tập thể, mang lại những tràng cười sảng khoái, xua tan đi bao vất vả, nhọc nhằn của một năm lao động trên nương rẫy.

Cùng với việc vui chơi, mọi người còn cùng nhau thưởng thức những món ẩm thực vùng cao như giã bánh dày tại trận, nhâm nhi bát thắng cố nóng hổi và cạn những chén rượu ngô thơm nồng.

Giá trị di sản văn hóa phi vật thể của lễ hội Gầu Tào hiện nay

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, lễ hội Gầu Tào vẫn giữ nguyên vẹn được hồn cốt và sức sống mãnh liệt. Đáng tự hào hơn, lễ hội này tại nhiều địa phương (như Lào Cai, Yên Bái) đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Điều này không chỉ là sự ghi nhận to lớn đối với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật diễn xướng dân gian của người Mông, mà còn mở ra cơ hội tuyệt vời để phát triển du lịch cộng đồng. Ngày nay, du khách trong và ngoài nước đổ về Tây Bắc mỗi dịp Tết đến xuân về để được trực tiếp hòa mình vào không gian rực rỡ của lễ hội Gầu Tào, qua đó giúp nâng cao đời sống kinh tế cho bà con, đồng thời lan tỏa văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Lễ hội Gầu Tào không chỉ là một nét chấm phá rực rỡ trong bức tranh mùa xuân của đại ngàn Tây Bắc, mà còn là một "bảo tàng sống" lưu giữ trọn vẹn những giá trị nhân văn, tín ngưỡng và tinh thần đoàn kết của đồng bào dân tộc Mông. Từ cây nêu hiên ngang giữa đất trời đến tiếng khèn gọi bạn da diết, tất cả đã hòa quyện tạo nên một bản sắc rất riêng, không thể nhầm lẫn.

Nếu có dịp đến với vùng cao vào những ngày đầu xuân năm mới, bạn hãy một lần trải nghiệm lễ hội Gầu Tào để cảm nhận trọn vẹn nhịp đập của núi rừng và tình người nồng ấm nơi đây nhé.

MƯỜNG THANH HOSPITALITY

• Hotline: 1900 1833
• Fanpage: https://www.facebook.com/fan.muongthanh/
• Website: https://muongthanh.com/
• Booking: https://booking.muongthanh.com/
• Nhà Mường: https://nhamuong.com